info van de dermatoloog

huidinfo.nl - kennis van de huid

Dyshidrotisch eczeem – voor artsen

Acrovesiculeus eczeem (eczema dyshidroticum / pompholyx) – voor artsen

Praktische kernpunten

  • Typisch: diepgelegen, “tapioca”-achtige jeukende vesikels aan palmair en laterale vingers, vaak recidiverend met desquamatie/fissuren.[1]
  • Denk actief aan triggers/associaties: irritantia (nat werk), (allergisch) contacteczeem, dermatofyt-id reactie (tinea pedis), hyperhidrosis.[2]
  • Diagnostiek is vooral klinisch; aanvullend gericht: KOH/kweek bij verdenking tinea, epicutaan onderzoek bij (verdenking) contactallergie/recidief.[3]
  • Beleid stapsgewijs: basismaatregelen + potente lokale corticosteroïden; bij recidief/onderhoud: calcineurineremmers; bij ernstig chronisch handeczeem: o.a. alitretinoïne (let op: vesiculeus subtype kan minder respons geven).[4]

Beschrijving van het ziektebeeld

Acrovesiculeus eczeem (eczema dyshidroticum/pompholyx; ook: vesiculeus handeczeem) is een recidiverende palmoplantaire eczemateuze aandoening
met abrupt ontstane, diepgelegen vesikels (1–2 mm tot bullae), vooral aan de zijkanten van de vingers en op de handpalmen; de jeuk kan uitgesproken zijn.
In dagen tot weken drogen laesies in met schilfering, kloven en pijnlijke fissuren; recidieven zijn frequent.[1]

De etiologie is multifactorieel. In de literatuur worden o.a. irritatieve blootstelling (nat werk/zeep), (allergisch) contacteczeem, dermatofyt-id reactie (met name bij tinea pedis),
atopische constitutie en hyperhidrosis als relevante factoren genoemd.[2]

Differentiaaldiagnose

  • Irritatief contacteczeem (chronische handeczeem-presentatie, fissuren, branderigheid; relatie met nat werk/irritantia).
  • Allergisch contacteczeem (nieuwe of persisterende klachten; beroeps-/hobby-expositie; ring/horloge/handschoencomponenten; denk aan nikkel/chroom/PPD/geurstoffen).[5]
  • Dermatofytinfectie (tinea manuum) en dermatofyt-id reactie (handvesikels bij tinea pedis).
  • Palmoplantaire pustulose / pustuleuze psoriasis (steriele pustels, rokers, nagelpsoriasis; histologie zo nodig).
  • Atopisch eczeem met handdominante betrokkenheid.
  • Scabiës (nachtelijke jeuk, burrows, gezins-/contactcluster).
  • Herpetic whitlow (pijnlijke gegroepeerde vesikels; recidiverend; PCR/virusdiagnostiek).
  • Dyshidrosiform bullous pemphigoid / andere immunobulleuze dermatosen (met name bij ouderen; overweeg biopt + DIF bij atypie).
  • Hand-foot-mouth disease (koorts, orale laesies, epidemische context; kinderen/gezinscontact).

Aanvullende diagnostiek

Wanneer is aanvullend onderzoek zinvol?

  • Bij recidief/persisterend beloop, twijfel aan diagnose, therapieresistentie, of duidelijke exposities (werk/hobby): overweeg gerichte diagnostiek.
  • Bij tekenen voor infectieuze mimic (unilateraal, randactiviteit, maceratie, voetzoolinterdigitale schilfering): sluit dermatofyten uit.
  • Bij atypie (pustels, purpura, erosies/bullae, oudere patiënt, systemische klachten): overweeg aanvullende evaluatie (o.a. biopt).

Gericht onderzoek (praktisch)

  • Mycologisch onderzoek (KOH en/of kweek) van schilfers/vesikelrand én voeten bij verdenking tinea/dermatofyt-id reactie.
  • Epicutaan onderzoek (patch testing) bij verdenking allergisch contacteczeem of bij recidiverend handeczeem (kan beleid veranderen door allergeen-avoidance).[3]
    [5]
  • Biopt (H&E) bij twijfel met psoriasis/pustulose of immunobulleuze aandoening; directe immunofluorescentie (DIF) bij verdenking pemfigoïd/andere bulleuze auto-immuundermatose.
  • Beoordeling hyperhidrosis (anamnese/kliniek): relevant omdat behandeling van hyperhidrosis soms eczeem verbetert.[8]
Let op
Bij veel patiënten is de diagnose klinisch. Overdiagnostiek helpt zelden, maar onderdiagnostiek van contactallergie en tinea is een veelvoorkomende reden voor “therapieresistent” beloop.

Behandeling (stapsgewijs; eenvoud & bewijskracht)

Onderstaande volgorde is praktisch (eenvoudig toepasbaar) én sluit aan bij de beschikbare evidence in handeczeem/pompholyx-literatuur.[4]
Voor breder handeczeembehandelbeleid kan de NVDV-richtlijn Handeczeem worden gevolgd
(o.a. indifferente therapie, lokale therapie, fototherapie en systemische therapie).
NVDV Richtlijn Handeczeem

1) Basismaatregelen (altijd)

  • Triggerreductie: beperk nat werk/zeep/oplostmiddelen; adviseer beschermende handschoenen (bij nat werk met katoenen onderhandschoen; wisselen bij transpiratie).
  • Indifferente therapie: frequent vettend, barrièreherstel (zalf/creme) + na elk wassen.
    Zie ook: NVDV – Indifferente therapie.
  • Behandel tinea pedis als aanwezig (om id-reactie te doorbreken).

2) Lokale anti-inflammatoire behandeling (eerste keus bij opvlamming)

  • Potente lokale corticosteroïden (kort, krachtig; daarna afbouwen/interval): hoeksteen van therapie.[2]
  • Nat verband / indrogende maatregelen bij vesikels/erosies (bijv. natte omslagen) als symptomatische ondersteuning (evidence beperkt; vooral pragmatisch).
  • Richtlijnachtergrond: NVDV – Lokale therapie.

3) Steroïdsparend/onderhoud (bij recidief of langdurig beloop)

  • Topicale calcineurineremmers (tacrolimus/pimecrolimus) kunnen worden ingezet als rotatie/onderhoud (met name om corticosteroïd-bijwerkingen te beperken). In een gerandomiseerde, observer-blinde intrapersoonlijke studie werd tacrolimus 0,1% vergeleken met mometasonfuroaat 0,1% bij dyshidrotisch palmoplantair eczeem.[6]

4) Fototherapie (bij matig–ernstig, persisterend beloop)

  • (Topicale) PUVA/UVA kan effectief zijn bij chronisch vesiculeus handeczeem; in een dubbelblinde RCT (within-patient) verbeterden beide zijden (topicale PUVA vs UVA), zonder duidelijk verschil tussen beide armen.[10]
  • Richtlijnachtergrond: NVDV – Fototherapie.

5) Systemische therapie (ernstig chronisch handeczeem / refractair)

  • Alitretinoïne is in Europa geregistreerd voor ernstig chronisch handeczeem dat onvoldoende reageert op (zeer) sterke lokale corticosteroïden. Grote RCT’s tonen werkzaamheid (o.a. Ruzicka 2004/2008; Fowler 2014).[11]
    [12]
    [13]
    Let op: in de NVDV-richtlijn wordt genoemd dat het vesiculeuze subtype mogelijk minder goed reageert en dat ciclosporine een alternatief kan zijn.
    NVDV – Alitretinoïne
  • Ciclosporine A (off-label bij handeczeem) is een alternatief bij therapieresistent ernstig beloop; in een gerandomiseerde studie werd ciclosporine 3 mg/kg/dag vergeleken met topisch betamethasondipropionaat.[14]
    Richtlijnachtergrond: NVDV – Ciclosporine A
  • Methotrexaat / azathioprine kunnen (off-label) worden overwogen bij geselecteerde patiënten (o.a. bij comorbide atopie of als retinoïden/ciclosporine niet passend zijn).
    Richtlijnachtergrond:
    NVDV – Methotrexaat,
    NVDV – Azathioprine

6) Gerichte optie bij hyperhidrosis-gedreven klachten

  • Botulinetoxine A (intradermale injecties) kan bij (co-)hyperhidrosis een duidelijke klinische verbetering geven. In een kleine studie bij vesiculair handeczeem werd één hand geïnjecteerd met gemiddeld 162 U BOTOX (Allergan) en de contralaterale hand als controle gebruikt.[8]
  • In een gecontroleerde pilot (side-by-side) werd 100 units BTX-A (Botox) op dag 1 op de meest aangedane hand toegevoegd aan lokale corticosteroïden; DASI verbeterde sterker in de BTX-A-hand.[9]
Bewijsniveau in één zin
Voor handeczeem/pompholyx is evidence vaak heterogeen; een Cochrane-review concludeert dat veel bevindingen uit enkelvoudige studies komen en met voorzichtigheid geïnterpreteerd moeten worden.[4]

Doseringsvoorstellen (zoals gerapporteerd in PubMed-publicaties)

  • Tacrolimus: tacrolimus 0,1% zalf 2×/dag gedurende 4 weken (intrapersoonlijke vergelijking met mometasonfuroaat 0,1% zalf; emolliens toegestaan).[6]
  • Botulinetoxine A:
    • Gemiddeld 162 U BOTOX (Allergan) intradermaal per behandelde hand (één hand behandeld, contralaterale controle; evaluatie na 5–6 weken).[8]
    • 100 units BTX-A (Botox) intradermaal op dag 1 op de meest aangedane hand als add-on bij lokale corticosteroïden (side-by-side pilot).[9]
  • Alitretinoïne:
    • RCT bij ernstig chronisch handeczeem: doseringen 10–30 mg 1×/dag (12–24 weken in grote studies; dose-response beschreven).[11] [12]
    • Praktisch (conform richtlijnkader): start vaak met 30 mg 1×/dag (of 10 mg bij tolerantie-issues), behandelduur doorgaans tot 12–24 weken; monitor volgens retinoïden-veiligheidskader.
      NVDV – Alitretinoïne
  • Ciclosporine A: 3 mg/kg/dag oraal in gerandomiseerde vergelijking met topisch betamethasondipropionaat (6 weken).[14]

Bronnen en richtlijnen

Referenties (PubMed)

  1. Sarmiento PMC, Chango Azanza JC. Dyshidrotic Eczema: A Common Cause of Palmar Dermatitis. Cureus. 2020. PubMed
  2. Wollina U. Pompholyx: a review of clinical features, differential diagnosis, and management. Am J Clin Dermatol. 2010;11(5):305–314. PubMed
  3. Vigneshkarthik N, Ganguly S, Kuruvila S. Patch Test as a Diagnostic Tool in Hand Eczema. J Clin Diagn Res. 2016;10(11):WC04–WC07. PubMed
  4. Christoffers WA, Coenraads P-J, et al. Interventions for hand eczema. Cochrane Database Syst Rev. 2019. PubMed
  5. Jain VK, Aggarwal K, Passi S, Gupta S. Role of contact allergens in pompholyx. J Dermatol. 2004;31(3):188–193. PubMed
  6. Schnopp C, Remling R, Möhrenschlager M, Weigl L, Ring J, Abeck D. Topical tacrolimus (FK506) and mometasone furoate in treatment of dyshidrotic palmar eczema: a randomized, observer-blinded trial. J Am Acad Dermatol. 2002;46(1):73–77. PubMed
  7. Swartling C, Naver H, Lindberg M, Anveden I. Treatment of dyshidrotic hand dermatitis with intradermal botulinum toxin. J Am Acad Dermatol. 2002;47(5). PubMed
  8. Wollina U, Karamfilov T. Adjuvant botulinum toxin A in dyshidrotic hand eczema: a controlled prospective pilot study with left-right comparison. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2002;16(1):40–42. PubMed
  9. Grattan CE, Carmichael AJ, Shuttleworth GJ, Foulds IS. Comparison of topical PUVA with UVA for chronic vesicular hand eczema. Acta Derm Venereol. 1991;71(2):118–122. PubMed
  10. Ruzicka T, et al. Oral alitretinoin (9-cis-retinoic acid) therapy for chronic hand dermatitis: results of a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Arch Dermatol. 2004. PubMed
  11. Ruzicka T, et al. Efficacy and safety of oral alitretinoin (9-cis retinoic acid) in patients with severe chronic hand eczema refractory to topical corticosteroids: results of a randomized, double-blind, placebo-controlled, multicentre trial. Br J Dermatol. 2008;158(4):808–817. PubMed
  12. Fowler JF, et al. A phase 3, randomized, double-blind, placebo-controlled study of alitretinoin in severe chronic hand eczema. 2014. PubMed
  13. Granlund H, Erkko P. Comparison of the influence of cyclosporine and topical betamethasone-17,21-dipropionate treatment on quality of life in chronic hand eczema. Acta Derm Venereol. 1997. PubMed

Voor patientenfolder: dyshidrotisch eczeem (patientenfolder)

laatste update: januari 2026

Schuiven naar boven