info van de dermatoloog

huidinfo.nl - kennis van de huid

Eosinofiele fasciitis

Eosinofiele fasciitis (Shulman-syndroom) – informatie voor artsen

Kernpunten

  • Eosinofiele fasciitis (EF) is een zeldzame, inflammatoire aandoening van de fascie met (sub)acute pijnlijke zwelling en progressieve induratie, vaak symmetrisch aan extremiteiten.
  • Klinische hints: “peau d’orange”, “groove sign” (veneuze groeven), sparing van handen/voeten/gelaat en meestal géén Raynaud.
  • Diagnose: kliniek + beeldvorming (MRI) en/of diepe incisiebiopsie met fascie; MRI kan tevens helpen bij lokalisatie van optimale biopsieplaats.10
  • Behandeling: vroege systemische therapie (vaak glucocorticoïd + steroïdsparende immunosuppressie) om contracturen en restfibrose te beperken.1

Beschrijving van het ziektebeeld

Definitie. EF is een sclerodermiform bindweefselbeeld waarbij de ontsteking primair in de diepe fascie zit, met secundaire induratie/verharding van subcutis en huid. Het beeld kan overlappen met (diepe) morfea en wordt soms tot het “morphea-spectrum” gerekend.16

Kliniek. Vaak (sub)acute start met pijn, zwelling en “strakke” huid van onderarmen/benen, gevolgd door induratie. Typisch zijn:

  • Symmetrische betrokkenheid van extremiteiten (vooral onderarmen/onderbenen), soms romp.
  • Peau d’orange en/of groove sign.
  • Sparing van handen/voeten/face; Raynaud en sclerodactylie ontbreken meestal (belangrijke DD met systemische sclerose).
  • Progressie kan leiden tot bewegingsbeperking/contracturen en carpaletunnelsyndroom.

Laboratorium/biomarkers. Eosinofilie (vaak transient), verhoogde BSE/CRP en hypergammaglobulinemie komen voor. Aldolase kan verhoogd zijn bij normale CK en wordt in reviews genoemd als mogelijke activiteitsmarker.13

Triggers/associaties. In casuïstiek en series worden o.a. zware fysieke inspanning/trauma, medicatie/toxische blootstelling en (zelden) maligniteit genoemd; in de praktijk is een gerichte evaluatie op alarmsymptomen zinvol.13

Differentiaaldiagnose

Belangrijkste differentiaaldiagnoses

  • Systemische sclerose (Raynaud, sclerodactylie, nagelriemcapillairafwijkingen, orgaanbetrokkenheid).
  • Morfea profunda / pansclerotische morfea (meer dermis/subcutis; minder “groove sign”; histologie anders verdeeld).
  • Scleredema adultorum (diffuse verdikking, vaak nek/rug; andere histologie).
  • Scleromyxoedeem (papuleuze induratie, mucinedeposities).
  • Nephrogene systemische fibrose (nierfalen/gadolinium-expositie).
  • Eosinophilia-myalgia syndrome (myalgie, eosinofilie, systemische klachten; medicatie/supplement-associaties).
  • Hypereosinofiel syndroom / hematologische aandoening met cutane verharding.
  • Inflammatoire myopathieën (polymyositis/dermatomyositis) bij spierzwakte/enzymstijging.
  • Infectieuze fasciitis/cellulitis (koorts, snelle progressie, pijn out of proportion).
  • Vasculaire oorzaken (DVT/veneuze insufficiëntie) bij unilaterale zwelling.

Aanvullende diagnostiek

Anamnese en lichamelijk onderzoek

  • Tempo van ontstaan (dagen–weken), pijn/zwelling → induratie, functieverlies, ochtendstijfheid.
  • Raynaud, sclerodactylie, dyspnoe/reflux/dysfagie (DD systemische sclerose).
  • Trigger: zware inspanning/trauma, nieuwe medicatie, mogelijke toxische blootstelling.
  • Alarmsymptomen voor maligniteit/hematologie: B-symptomen, lymfadenopathie, onverklaard gewichtsverlies.
  • LO: symmetrische induratie, peau d’orange, groove sign, ROM-beperking; noteer aangedane gebieden voor follow-up.

Laboratorium (basis en differentieel)

  • Ontstekingsparameters: BSE, CRP.
  • Bloedbeeld met differentiatie: eosinofielen (kan wisselen; soms alleen vroeg in beloop).
  • Spier/enzymen: CK en eventueel aldolase (aldolase kan verhoogd zijn bij normale CK).13
  • Immunologie: ANA en sclerodermie-profiel (bij verdenking/DD systemische sclerose); interpretatie altijd in klinische context.
  • Eiwitstatus: serumproteïne-elektroforese ± immunofixatie bij hypergammaglobulinemie/atypisch beloop.
  • Voor behandeling/monitoring: lever- en nierfunctie (MTX/MMF/ciclosporine), HBV/HCV/TBC-screening volgens lokaal immunosuppressiebeleid.

Beeldvorming

  • MRI met T1 + gadolinium en vetonderdrukte T2/STIR kan typische fasciale verdikking en enhancement tonen; nuttig voor diagnose, biopsieplanning en monitoring.10 11
  • (POCUS) echografie kan als laagdrempelige aanvulling de verdikte fascie tonen en follow-up ondersteunen (operator-afhankelijk).13

Histopathologie

  • Diepe incisiebiopsie (huid–subcutis–fascie, bij voorkeur tot spier) blijft zeer waardevol, zeker bij atypische presentatie. Typisch: fasciale verdikking/fibrose met inflammatoir infiltraat (o.a. lymfocyten, plasmacellen, vaak eosinofielen).16
  • MRI kan helpen de optimale biopsieplaats te kiezen.10

Praktisch: bij hoge klinische verdenking en functieverlies is vroege start van systemische therapie vaak aangewezen, parallel aan (versnelde) bevestiging met MRI en/of biopsie (zeker bij atypiek of twijfel aan DD).

Behandeling

Algemene uitgangspunten. Evidence is grotendeels gebaseerd op retrospectieve cohorten en casuïstiek (zeldzame aandoening). In de grotere series is combinatietherapie (glucocorticoïd + immunosuppressivum) geassocieerd met hogere complete-responspercentages en minder langdurige steroïdbehoefte.1

Niet-medicamenteus (altijd)

  • Fysiotherapie/oefentherapie: behoud/verbeter ROM, preventie contracturen; spalken waar nodig.
  • Pijnstilling (bijv. paracetamol/NSAID) als adjuvans, rekening houdend met comorbiditeit.
  • Behandel/stop mogelijke triggers waar relevant (bv. toxische blootstelling/medicatie in overleg).

Stap 1 – Eerste keus (beste balans: toepasbaarheid + onderbouwing)

1A. Systemische glucocorticoïden

  • Doseringsvoorstel (volwassenen): prednison/prednisolon 0,5–1,0 mg/kg/dag (vaak 40–60 mg/dag), met geleidelijke afbouw op klinische respons en inflammatieactiviteit.13
  • Bij ernstige inflammatie of snel functieverlies kan in de literatuur (en reviews) een iv methylprednisolon-pulse worden toegepast: 500–1.000 mg/dag gedurende 3 dagen, soms herhaald (evidence beperkt).13

1B. Methotrexaat (steroïdsparend) – vaak in combinatie

  • Combinatie prednison + MTX werd in een groot cohort geassocieerd met betere uitkomsten dan monotherapie.1
  • Doseringsvoorstel (volwassenen): MTX 15 mg 1×/week p.o. of s.c., ophogen tot 20–25 mg 1×/week op effect/tolerantie; combineer met foliumzuur (bijv. 5 mg 24–48 uur na MTX, of volgens lokaal protocol).3
  • NVDV adviseert bij off-label indicaties in de dermatologie doorgaans MTX 15–25 mg/week (toedieningsvorm p.o./s.c.; i.v. is een optie in specifieke situaties) met foliumzuursuppletie en standaard labmonitoring. Zie NVDV richtlijnendatabase (off-label MTX). NVDV (2023)

Stap 2 – Tweede keus (bij contra-indicatie, onvoldoende respons of steroïd-sparing)

  • Mycofenolaatmofetil (MMF) – cohortdata als steroïdsparend middel.6
    Doseringsvoorstel (volwassenen): start 500 mg 2×/dag, titreren naar 1.000 mg 2×/dag (2 g/dag); in studies maximaal 2–3 g/dag afhankelijk van tolerantie en respons.13
  • Ciclosporine – ondersteunend bewijs uit casuïstiek/kleine series, o.a. bij steroïdrefractaire EF.8
    Doseringsvoorstel (volwassenen): 3–5 mg/kg/dag verdeeld over 2 doses, met spiegel/veiligheidsmonitoring volgens lokaal protocol (nierfunctie, bloeddruk, interacties).

Stap 3 – Refractair/complex (specialistische setting)

  • High-dose i.v. pulse methotrexaat – prospectieve open studie toonde verbetering met maandelijkse hoge dosering i.v. MTX (in gespecialiseerde setting).5
    Doseringsvoorstel (volwassenen, specialistisch): in gepubliceerde protocollen o.a. 4 mg/kg i.v. 1×/maand (met leucovorine/folinezuur “rescue” en strikte monitoring), of i.v. wekelijkse schema’s afhankelijk van lokaal expertise- en veiligheidskader (zie NVDV off-label MTX en specialistische protocollen).
  • Anti-TNF (infliximab) – casusreeks bij steroïdrefractaire EF.12
    Doseringsvoorstel (zoals gerapporteerd): 3 mg/kg i.v. elke 8 weken.12
  • Overige opties (evidence vooral casuïstiek/kleine series): i.v. immunoglobulinen, fotopherese, fototherapie (UVA1/PUVA), biologicals (o.a. IL-6-remming) en JAK-remmers. Overweeg in MDT en verwijs naar actuele reviews voor selectie/monitoring.13 14

Monitoring

  • Klinisch: pijn, huidinduratie/verspreiding, ROM (schouders/ellebogen/polsen/enkels), functionele beperkingen, contracturen.
  • Laboratorium: CRP/BSE, eosinofielen, (zo nodig) aldolase; veiligheidslabs afhankelijk van therapie (MTX/MMF/ciclosporine).
  • Beeldvorming: MRI of echografie kan helpen bij responsmonitoring, vooral bij diepe activiteit of discrepantie tussen klachten en huidbeeld.10

Richtlijnen (NL)

Referenties (klikbaar naar PubMed)

  1. Wright NA, Mazori DR, Patel M, Merola JF, Femia AN, Vleugels RA. Epidemiology and Treatment of Eosinophilic Fasciitis: An Analysis of 63 Patients From 3 Tertiary Care Centers. JAMA Dermatol. 2016. PubMed
  2. Lebeaux D, Frances C, Barete S, Wechsler B, Dubourg O, Renoux J, et al. Eosinophilic fasciitis (Shulman disease): new insights into the therapeutic management from a series of 34 patients. Rheumatology (Oxford). 2012. PubMed
  3. Berianu F, Cohen MD, Abril A, Ginsburg WW. Eosinophilic fasciitis: clinical characteristics and response to methotrexate. Int J Rheum Dis. 2015. PubMed
  4. Mertens JS, Seyger MMB, Thurlings RM, Radstake TRDJ, de Jong EMGJ. Morphea and eosinophilic fasciitis: an update. Am J Clin Dermatol. 2017. PubMed
  5. Mertens JS, van der Vleuten CJM, van de Kerkhof PCM, et al. High-Dose Intravenous Pulse Methotrexate in Patients With Eosinophilic Fasciitis. JAMA Dermatol. 2016. PubMed
  6. Tkachenko E, Steuer AB, Lo K, Cobos G, Lo Sicco K, Vleugels RA, et al. Mycophenolate Mofetil for Eosinophilic Fasciitis. JAMA Dermatol. 2020. PubMed
  7. Moreno-Arquieta IA, et al. Mycophenolate mofetil and mycophenolic acid for the treatment of eosinophilic fasciitis: report of two cases and literature review. J Dermatolog Treat. 2022. PubMed
  8. Bukiej A, Dropiński J, Dyduch G, Szczeklik A. Eosinophilic fasciitis successfully treated with cyclosporine. Clin Rheumatol. 2005. PubMed
  9. Hayashi N, et al. Eosinophilic fasciitis following exposure to trichloroethylene: successful treatment with cyclosporin. Br J Dermatol. 2000. PubMed
  10. Shahriari N, et al. Utility of magnetic resonance imaging in the diagnosis of eosinophilic fasciitis: A multicenter retrospective cohort study. J Am Acad Dermatol. 2023. PubMed
  11. Kim J, Lee LH. Diagnostic Utility of Magnetic Resonance Imaging in Eosinophilic Fasciitis: A Case Report and Review of Literature. Cureus. 2023. PubMed
  12. Khanna D, Agrawal H, Clements PJ. Infliximab may be effective in the treatment of steroid-resistant eosinophilic fasciitis: report of three cases. Rheumatology (Oxford). 2010. PubMed
  13. Selva-O’Callaghan A, Trallero-Araguás E, Gil-Vila A, et al. Treatment and Monitoring of Eosinophilic Fasciitis. Curr Treat Options Rheumatol. 2025. PubMed
  14. Huynh VQ, et al. Eosinophilic fasciitis: New developments and future directions. Int J Dermatol. 2025. PubMed
  15. Hamdan A, et al. Eosinophilic fasciitis: a systematic review and meta-analysis. Rheumatol Int. 2025. PubMed
  16. Fett N, et al. Eosinophilic fasciitis: current concepts. Clin Dermatol. 2018. PubMed
  17. Schaffer JV, McNiff JM, Seropian S, Cooper DL, Bolognia JL. Lichen sclerosus and eosinophilic fasciitis as manifestations of chronic graft-versus-host disease: Expanding the sclerodermoid spectrum. J Am Acad Dermatol. 2005. PubMed
Schuiven naar boven