Pityriasis versicolor – artsenpagina
Pityriasis versicolor (tinea versicolor) – informatie voor artsen
Let op: de informatie over pityriasis versicolor (zomergist) op deze pagina is bedoeld voor artsen. Er is ook een patiëntenfolder over zomergist beschikbaar.
Kernpunten
- Veelvoorkomende, oppervlakkige gistinfectie door Malassezia spp. met fijne schilfering en hypo- of hyperpigmentatie, vooral op romp/schouders.
- Diagnose meestal klinisch; bevestiging met KOH-preparaat (eventueel plakbandmethode) bij twijfel of atypie.
- Eerste keus: lokale antimycotica (imidazoolcrème of ketoconazolshampoo); systemische azolen bij uitgebreide/recidiverende of therapieresistente ziekte.
- Let op: repigmentatie kan weken–maanden achterblijven na mycologische genezing.
Beschrijving van het ziektebeeld
Pityriasis versicolor (tinea versicolor) is een oppervlakkige infectie van de hoornlaag door lipofiele gisten van het genus Malassezia.
De gisten behoren tot de normale huidflora, maar kunnen onder predisponerende omstandigheden (warm/vochtig klimaat, zweten, occlusie, vette huid, immunosuppressie) klinische afwijkingen geven.
Klinisch ziet men scherp of minder scherp begrensde, ovale tot confluerende maculae/plekken met fijne, meelachtige schilfering en kleurvariatie (hypo- of hyperpigmentatie; soms erytheem), meestal op bovenrug, borst, schouders en proximale bovenarmen.
Jeuk is variabel en vaak mild. [1]
Kenmerkend is dat de pigmentafwijking kan persisteren nadat de gistgroei is verdwenen; beoordeel “genezing” daarom bij voorkeur op kliniek (schilfering) en/of mycologie, niet alleen op kleur.
Recidieven komen frequent voor, met name in de zomermaanden. [8]
Praktische tips bij LO
- “Krab-/stretch-sign”: bij krabben of rekken wordt de fijne schilfering vaak duidelijker.
- Lokalisatie: romp/schouders, soms hals; bij kinderen ook gelaat mogelijk.
Differentiaaldiagnose
Denk afhankelijk van presentatie (hypo-/hyperpigmentatie, erytheem, schilfering, lokalisatie) onder meer aan:
- Hypopigmentatie: vitiligo (geen schilfering), pityriasis alba, postinflammatoire hypopigmentatie, progressive macular hypomelanosis, (zelden) hypopigmenteerde mycosis fungoides. [1]
- Hyperpigmentatie/erytheem met schilfering: seborroïsch eczeem, pityriasis rosea, tinea corporis (dermatofyten; vaak annulaire rand), psoriasis (o.a. guttata), erythrasma (intertrigineus), confluent and reticulated papillomatosis.
- Overig: medicamenteuze of inflammatoire dyschromieën (afhankelijk van anamnese), oppervlakkige folliculitis/keratosis pilaris-varianten (bij atypische distributie).
Aanvullende diagnostiek
Wanneer is aanvullend onderzoek zinvol?
- Bij diagnostische twijfel, atypische lokalisatie/kliniek, therapiefalen of bij belangrijke DD (bijv. vitiligo of dermatofyteninfectie).
- Bij uitgebreide of recidiverende ziekte waarbij u systemische therapie overweegt (baseline beoordeling comorbiditeit/medicatie-interacties).
Wat kunt u doen?
- Direct mycologisch onderzoek van huidschilfers met KOH-preparaat (eventueel met kleurstof): typische korte hyfen en sporen (“spaghetti & meatballs”). [2]
- Plakbandmethode (cellotape) kan praktisch zijn om schilfers te verkrijgen voor KOH-microscopie (met name bij beperkte schilfering).
- Wood’s lamp: kan gelig-groen fluoresceren, maar is niet sensitief/specifiek genoeg als enige test. [1]
- Kweek/PCR: doorgaans niet nodig; overweeg bij onduidelijke mycologie of verdenking dermatofyten (beleid kan dan verschillen). [2]
Behandeling
Algemene uitgangspunten
- Behandel bij voorkeur alle zichtbare laesies en – bij uitgebreide ziekte – ook een ruime rand/“subklinisch” gebied (romp/schouders).
- Leg uit dat verkleuring langere tijd kan blijven ondanks succesvolle behandeling (repigmentatie duurt vaak weken–maanden).
- Recidieven zijn gebruikelijk; bij frequente recidieven kan onderhoudsbehandeling zinvol zijn.
Stap 1 – Lokale therapie (eerste keus; eenvoudig en veilig)
Optie A: imidazoolcrème (kleinere/gelokaliseerde plekken)
Voorschrift (voorbeeld)
Ketoconazol crème 2%: 1×/dag dun aanbrengen op laesies (en kleine marge), doorgaans 2 weken.
Bewijs: RCT met eenmaaldaagse applicatie ketoconazol 2% vs placebo liet hoge klinische en mycologische respons zien. [3]
Optie B: ketoconazolshampoo 2% (handig bij grotere oppervlakken)
Voorschrift (evidence-based schema’s uit RCT’s)
Breng ketoconazolshampoo 2% aan op aangedane huid (romp/schouders), laat 5 minuten inwerken, spoel af.
• óf eenmalige applicatie
• óf 1×/dag gedurende 3 dagen
Bewijs: multicenter, dubbelblinde RCT: beide schema’s waren duidelijk effectiever dan placebo (mycologische en complete cure). [4]
Richtlijnkader NL: in de NHG-Standaard Dermatomycosen (update 13-01-2025) wordt lokale therapie als stap 2 beschreven; daarbij kan ketoconazolshampoo als (off-label) alternatief worden gebruikt (o.a. doordat seleensulfide in NL niet meer beschikbaar kan zijn). [2]
Stap 2 – Systemische therapie (bij uitgebreid, recidiverend of therapieresistent)
Overweeg systemische behandeling bij uitgebreide ziekte, frequente recidieven of onvoldoende effect van lokale therapie.
Controleer interacties en contra-indicaties (o.a. CYP3A4-interacties bij itraconazol; QT-risico’s; leverziekte).
[5]
Itraconazol (meest gebruikt in NL-richtlijnkader)
Voorschrift
Itraconazol 200 mg 1×/dag gedurende 7 dagen. [2]
Evidence-based dosering: systematische review met doseeradviezen ondersteunt o.a. itraconazol 200 mg/dag 5–7 dagen als effectief schema. [5]
Fluconazol (alternatief schema uit klinische trial)
Voorschrift (trial-schema)
Fluconazol 300 mg 1× per week, gedurende 2 weken.
Bewijs: klinische trial met KOH/Wood-bevestigde diagnose; complete cure ~75% en mycologische cure ~77,5% op week 4. [6]
Stap 3 – Onderhoud / recidiefpreventie (bij frequente recidieven)
Recidiefpreventie kan worden overwogen bij patiënten met duidelijke seizoensgebonden of frequente recidieven.
Keuze: (1) intermitterende lokale therapie (bijv. shampoo 1×/week of per 2 weken in risicoperiode; evidence varieert) of (2) intermitterende systemische therapie.
[7]
Itraconazol-profylaxe (beste onderbouwde optie bij ernstige recidieven)
Schema (RCT)
Eerst: itraconazol 200 mg 1×/dag gedurende 7 dagen (open behandeling).
Daarna profylaxe: itraconazol 200 mg 2×/dag op 1 dag per maand, gedurende 6 opeenvolgende maanden.
Bewijs: RCT toonde significant minder recidief onder itraconazol-profylaxe dan placebo (na 6 maanden). [8]
Wat liever niet
Referenties
- Leung AKC, Barankin B, Lam JM, Leong KF, Hon KL.
Tinea versicolor: an updated review. Drugs Context. 2022.
PubMed - NHG. NHG-Standaard Dermatomycosen (o.a. diagnostiek en behandeling pityriasis versicolor; update 13-01-2025).
Richtlijn - Savin RC, Horwitz SN.
Double-blind comparison of 2% ketoconazole cream and placebo in the treatment of tinea versicolor.
J Am Acad Dermatol. 1986;15(3):500–503.
PubMed - Lange DS, Richards HM, Guarnieri J, et al.
Ketoconazole 2% shampoo in the treatment of tinea versicolor: a multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled trial.
J Am Acad Dermatol. 1998.
PubMed - Gupta AK, Lane D, Paquet M.
Systematic review of systemic treatments for tinea versicolor and evidence-based dosing regimen recommendations.
J Cutan Med Surg. 2014.
PubMed - Karakaş M, Durdu M, Memişoğlu HR.
Oral fluconazole in the treatment of tinea versicolor.
J Dermatol. 2005;32(1):19–21.
PubMed - Gupta AK, Foley KA.
Antifungal Treatment for Pityriasis Versicolor.
J Fungi (Basel). 2015;1(1):13–29.
PubMed - Faergemann J, Gupta AK, Al Mofadi A, et al.
Efficacy of itraconazole in the prophylactic treatment of pityriasis (tinea) versicolor.
Arch Dermatol. 2002;138(1):69–73.
PubMed - NVDV. Pityriasis versicolor – Oppervlakkige gistinfectie (patiënteninformatie; praktische behandelopties).
Pagina